Herkomst dieren in Nederlands taalgebruik

Hazenpad, hondenbaan, krokodillentranen. De Nederlandse taal zit vol met dierlijke idiomen. Mensen die deze woorden horen begrijpen meteen wat er met deze figuurlijke taal wordt bedoeld. Er is naast de figuurlijke betekenis, ook altijd een letterlijke betekenis, bijvoorbeeld de daadwerkelijke tranen van een krokodil.

“Vaak heeft een idioom een letterlijke herkomst,” zegt Norbert Corver, taalkundige en Neerlandicus op de Universiteit Utrecht. “In de geschiedenis van het ezelsbruggetje is er een oud Romeins verhaal van geschiedschrijver en letterkundige Plinius. Hij zei dat er een brug was waar ezels overheen moesten, de zogenaamde ‘Ponce Arcinorem, wat letterlijk ‘brug van de ezels of ezelinnen’ betekent. Ezels durfden niet over de brug en moesten hierbij geholpen worden. Omdat de ezels het water door de brug heen konden zien vonden ze dat eng. Volgens het verhaal kunnen ezels wel prima over een brug wanneer er een smalle plank over het water wordt gelegd.”

‘Nederlandse Spreekwoorden’ Pieter Bruegel de Oude (1559)

Het olieverfschilderij ‘Nederlandse Spreekwoorden’ van Pieter Bruegel de Oude komt uit het jaar 1559 en bevat meer dan 125 Nederlandstalige spreekwoorden en gezegdes. Deze spreekwoorden en gezegdes waren destijds gangbaar in de Nederlandse taal. Toch worden sommige ervan nog steeds gebruikt. Dieren werden ook in deze tijd al veel gebruikt in Nederlandse spreekwoorden en gezegdes. En als iets goed werkt, blijft het blijkbaar hangen.

Zo zijn de uitspraken ‘zo mak als een lammetje’, ‘als het kalf verdronken is, dempt men de put’, ‘de hond in de pot vinden’ en ‘twee vliegen in één klap slaan’ zijn onder andere in het schilderij te vinden.

Gewoon een brug voor ezels
Letterlijk is een ezelsbrug gewoon een brug voor ezels. Bij dit soort Nederlandse idiomen zie je wel vaker dat we een letterlijke betekenis ook figuurlijk gebruiken. Hazenpad, hondenbaan, struisvogelpolitiek en krokodillentranen zijn hier voorbeelden van. “Mensen gebruiken dieren om iets te verbeelden zodat het voor de luisteraar meteen duidelijk is,” zegt Norbert Corver. “Het woord mierenneuker snap je meteen. Iemand die zulke kleine dieren neukt, moet wel pietluttig zijn.”

Meer informatie over ezels in Nederlandse spreekwoorden en gezegdes? In uitzending 7 van CampusTalk seizoen herfst 2018/2019 hebben we het uitgebreid over of ezels daadwerkelijk zo dom zijn als onze uitspraken beweren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.